پوست

کیفیت و درجه بندی پوست
کیفیت عمومی پوست و آثار و عیوب احتمالی ناشی از بیماری های پوستی یا آسیب دیدگی های فیزیکی آندر دوره پرورش حیوان، شکل و حالت سوراخ های ناشی از فولیکول های پر و اختلالات ژنتیکی احتمالی موجود در آن، خطا در نحوه برش و باز کردن پوست، و اندازه و سایز پوست از جمله پارامترهای مهم در تعیین کیفیت و درجه بندی پوست قبل از دباغی محسوب می شوند.
عیوب ناشی از دوران پرورش
سوراخ یا برش ناشی از جراحت و زخم، خراشیدگی سطح پوست، آثار ناشی از زخم قدیمی و کاملا ترمیم نشده، افتاب سوختگی ، پوسته شدگی ، بیماری های پوستی مانند جوش و تاول یا آسیب باکتریایی، پرهای جوانه زده و غیر کامل،گزیده شدگی،چرو ک مشهود پوست گردن، غیر طبیعی بودن نسبت قمت پر دار و دون دون پوست به قسمت ساده پوست( به طور متوسط 60 به 40 باید باشد) از جمله عیوب احتمالی بوجود آمده در پوست در دوره پرورش و قبل از کشتار و پوست کنی محسوب می شوند. وجود و میزان هر کدام از این گونه عیوب در تعیین درجه پوست
تاثیر قابل توجهی دارد به طوریکه وجود همزمان سه یا چهار نوع از این عیوب حتی به طور مختصر می تواند تا 4 درجه کیفیت پوست را تنزل دهد.
سایز بندی پوست
مساحت و سایز پوست یکی دیگر عوامل مهم در تعیین درجه پوست است. مساحت پوست ها معمولا با توجه به سن، اندام ، چاقی و لاغری و وزن حیوان در زمان کشتار متغییر است. معمولا پوست ها در5 سایز شامل+A ،A ،B ،C وD دسته بندی می شوند. این ابعاد از 156 دسی متر در بزرگترین سایز یعنی +A تا حدا اقل 80 دسی متر برای سایزD متغیر است.
برش و باز کردن صحیح پوست
یکی از اصلی ترین نکات در داشتن یک پوست با کیفیت و دارای درجه بالا، شیوه برش و پوست کنی شترمرغ و شکل نهایی آن پس از باز شدن است. در حال حاضر در کشتارگاه های داخلی شترمرغ هم بر روی ریل خط کشتار مرغ و هم خط کشتار دام سبک(گوسفندی) کشتار می شود. برای برش پوست سلاخ باید یک خط برش مستقیم و دقیق از وسط سینه حیوان از محل ذبح تا دم و یک خط برش دیگرعمود بر این خط برای باز کردن پوست در محل پاها انجام دهد. همچنین برشی دیگر در محل تلاقی بالهای حیوان نیز زده می شود. شکل شماره 1 حالت استاندارد و صحیح برش و استحصال پوست را نشان می دهد.

پس از ورود پوست به مرحله دباغی همچون سایر پوست ها بوسیله مواد معدنی و در مواردی مواد گیاهی این پوست به چرمی گرانبها تبدیل می شود. چرم حاصله معمولا در حین تولید و در درام رنگرزی می شود.چرم پس از رنگرزی به گونه ای تکمیل و پولیش می شود که الگوی زیبا و طبیعی رخ چرم حفظ شده و ظاهری جذاب نرم، درخشان و در عین حال مقاوم داشته باشد.رخ متفاوت و زیبا، نرمی، قابلیت خمش، و مقاومت بسیار زیاد ویژگی متمایز کننده این چرم از چرمهای دیگر است. عمده محصولات توليدشده از چرم تولید شده شترمرغ شامل انواع کیف های دستی ،کفش، پوتین ، کت و پالتو است. به واسطه لطافت منحصر بفرد چرم شترمرغ برخی کارخانجات اتومبیل سازی و یا تولید کنندگان وسائل جانبی خودرو نیز طی سالهای اخیر از این محصول برای تولید روکش صندلی خودروهای گران قیمت استفاده کرده اند. تولید کنندگان شناخته شده محصولات ورزشی جهان نیز از مقاومت قابل توجه این چرم در عین نرمی ، لطافت و زیبایی آن برای تولید کفش های مختص ورزش های خاص استفاده می کنند.
پرورش شترمرغ تاریخچه پرفراز و نشیبی داشته است. شترمرغ برای اولین بار سال 1860 در آفریقای جنوبی و سپس در اروپا و آمریکای شمالی به منظور استفاده از پرهای آن شکار می‌شدند. بازار پر پس از شروع جنگ جهانی اول سقوط کرد و بعد از جنگ جهانی دوم با پرورش شترمرغ بازار پوست برای دباغی آن احیا شد.

قابلیت های تولید پوست در یک مزرعه
میزان پوست هر شتر مرغ بالغ در کشورهای اصلی پرورش دهنده این حیوان تا ۱۳ فوت مربع می رسد و بطور متوسط هر فوت مربع آن ۳۵ دلار قیمت گذاری می شود..معمولا از یک شتر مرغ مزارع داخلی کشور بطور میانگین بین 3/1 تا 5/1 متر مربع چرم با کیفیت به دست می آید که این میزان با رعایت اصول صحیح پرورش تا 2 متر مربع قابل افزایش است.
بر اساس آمار مقایسه ای ارائه شده توسط معاونت امور دام وزارت جهاد کشاورزی یک شتر مرغ مادر در سال قادر به تولید 40 جوجه است که هر یک از این جوجه ها در یک دوره 10 تا 13 ماهه بالغ و آماده کشتار می شوند. در حالیکه در این مدت یک گاو مادر صرفا قادر به تولید مثل یک گوساله گوشتی خواهد بود. بر این اساس تولید پوست ناشی از عرضه شترمرغ های گوشتی حاصله در این دوره زمانی می تواند بالغ بر 100 مترمربع باشد در حالیکه در پایان دوره زمانی پرورش یک گوساله گوشتی که طولانی تر از مدت زمان لازم برای شترمرغ نیز است صرفا یک تخته پوست گاوی حاصل می شود که حداکثر 7/2 متر مربع خواهد بود.

نگاهی به قیمت های پوست خام و دباغی و چرم شترمرغ در بازار
بر اساس اطلاعات بدست آمده در بازار در حال حاضر پوست خام شترمرغ با توجه به درجه و کیفیت پوست به صورت دباغی نشده حدود 800 هزار ریال به کارخانجات تولیدکننده چرم یا واسطه ها فروخته می شود و قيمت چرم دباغي شده هر يك قطعه شترمرغ به 500 هزارتومان مي رسد.
نگارنده با گشت و گذاری در بازار چرم خیابان فردوسی تهران و سوال و جواب با عرضه کنندگان محصولات چرمی متوجه این نکته شد که در حال حاضر کیف و کفش و پالتوهای تولید شده از چرم شترمرغ در بازار داخلی با توجه به میزان چرم بکار رفته به طور متوسط بين 200 تا 500 هزار تومان به فروش می رسند.
در حال حاضر براي فرآوري پوست شترمرغ چهار كارخانه با شرکت تعاونی پرورش دهندگان شترمرغ قرارداد فعالیت دارند. به گفته نیامنش مدیرعامل تعاونی پرورش دهندگان شترمرغ حجم اندكی از محصولات حاصل از چرم شترمرغ در داخل عرضه می شود و به دليل قيمت بالاي اين كالاها بازار داخلي استقبال خوبي از آن نمي كند بنابراين بخش عمده اي از توليدات و محصولات نهایی همچون كيف، كفش و لباس به كشورهايي مانند هلند و بلژيك صادر مي شود و بخش ناچیزی از این گونه تولیدات در بازارهای داخلی به فروش می رود.

تغذیه و كيفيت پوست شتر مرغ
شتر مرغ ها مي‎ ‎توانند در سن 9 ماهگي به وزن كشتار برسند اما به اعتقاد بیشتر پرورش دهندگان پرنده اي كه 9 ‏ماه سن دارد نمي تواند چرم‎ ‎قابل قبولي توليد كند.با احتساب لزوم توجه به چرم تولیدی شترمرغ سن توصيه شده براي كشتار، حداقل 12 ماهگي مي باشد. این در حالیست که بررسی های علمی انجام شده در مزارع پرورش شترمرغ در مهد تولید شترمرغ یعنی آفریقای جنوبی نشان مي دهد كه پوست‎ ‎شترمرغ هایی كه با جيره هاي‎ غذایی استاندارد و توصیه شده ‎تغذيه شده اند، حتی در سن 9 ماهگی از کیفیت مناسبی برخوردار بوده اند. فرمولاسيون‎ توصیه شده کارشناسان تغذیه شترمرغ ‎بر اساس فوليكولهاي با رشد ‏سريع و رشد پر‎ ‎همراه با پوستهايي با الاستيسيته بالاتر و مقاومتر طراحي شده است. تمامي اين موارد‎ ‎با هم باعث افزايش ‏كيفيت پوست ها مي گردد. بر اساس این مطالعات بدون در نظر گرفتن سن بلوغ پوست پرنده، مديريت جوجه‎ ‎هاي تازه از تخم درآمده كه نرخ رشد را در هفته هاي آغازين تحت تاثير قرار مي دهد‎، ‎محيط پرورش، تنوع در كيفيت يونجه مورد استفاده در جيره ها و تجربه پرورش دهندگان‎ ‎جوجه ها‎ از جمله عوامل موثر در شکل گیری و کیفیت پوست پرنده و دستیابی به پوستی با کیفیت و بالغ حتی در سن 9 ماهگی پرنده هستند. این گونه ‏مطالعات‎ ‎ثابت مي كند كه اثرات خاص تغذيه اي بر رشد فوليكولها و كيفيت پوستها تاثير مي‎ ‎گذارد با تغذيه اي خاص، مي توان ‏بهره هاي اقتصادي بالاتری در زمینه پوست داشت‎.

جراحات پوست و نوک چینی حیوان
خسارت به پوست شترمرغ به شکل بریدگی یا خراشیدگی ایجاد شده در طول دوره‌ی پرورش باعث کاهش کیفیت پوست می‌شود که در نتیجه کیفیت و ارزش پوست را به شدت کاهش می‌دهد.کاهش خسارت ناشی از آسیب دیدگی پوست یکی از اهداف پرورش‌دهندگان شترمرغ است.شترمرغ ها بخصوص جنس نر این حیوان به دلیل خصلت تهاجمی و رام نشدنی که دارند معمولا خود و یا همدیگر را دچار جراحات ناشی از نوک زدن می کنند..معمولا شترمزغ مهاجم با نوک های تیز و برنده خود پوست حیوان دیگر بخصوص ماده ها را دچار زخم می کنند.بر این اساس پرورش دهندگان حرفه ای در راستای سالم ماندن پوست حیوانات مزرعه در دوره 9 تا 13 ماهه پرورش اقدام به چیدن نوک ساکنان چموش بخصوص نرهای مزرعه می کنند.
چرمسازی (مراحل تبدیل پوست به چرم)
بی گفتگو کاربرد چرم پیش از ریسندگی و بافندگی بوده و با اینهمه فن آماده کردن پوست تاکنون تغییر زیادی نکرده است . یکی از مورخین دربارهٔ صنایع اروپایی شمالی می نویسد (( که فن چرمسازی از روزگار قدیم تا سدهٔ نوزدهم را کد بوده است )) . در مورد ایران هم تا این اواخر که روش نوین دباغی آغاز گردید همانگونه بوده است .
چرمسازان قرون وسطی در ساختن چرمهای ظریف و زیبا مشهور بودند . این حوقل که در سال ۹۵۰ میلادی از خراسان دیدن کرده از چرمهای ظریف پوست بزی که چرمسازان گورکان در نزدیک مرو می ساختند و به نام سختیان شناخته می بود بسیار تعریف می کند و می گوید فرآوردهٔ این چرمسازان به سراسر کشور فرستاده می شد .
شاردن صنعت دباغی و چرمسازی ایران را این گونه توصیف می کند : (( این صنعتی دستی است که ایرانیان در آن از همه استادترند )) و دربارهٔ چرم ساغری که ایران در زمان او ( ۱۶۶۵ میلادی ) به هندوستان و خاور نزدیک صادر می کرد به تفصیل سخن می گوید .
امروز برای به عمل آوردن خام ( چرم ) دو راه هست ، آماده کردن پوست گوسفند و بز با زاج سفید و نمک به نـام چـرم زاغـی ، و دباغی خام گاو ، الاغ و اسب ، عمـل دباغی به طریق زیر انجـام می شود :
۱) خام را آب زدن .
خام خشک را از دهات و نواحی اطراف به دباغی آورده و بسته به کلفتی و مقدار چربی پوست ، سه تا شش روز آن را در حوض آب خیس می کنند چرم بومی که از کشتارگاه می آید به آب زده نمی شود .
۲) آهک زدن و عورامکاری .
پس از اینکه خام خشک خوب خیس خورد و نرم شد ، همراه با خام های تازهٔ خیس نشده ، توی گودالهای آهک می گذارند ، گودال آهک خمره های لعابی است که توی زمین کار گذاشته اند و آن را لـولـه کش می نامنـد . آهک زنـده را روی خـام پاشیده و خمره را پر آب می کنند . پس از چهار تا شش روز آب آهک نسوج خام را از هم باز کرده و موهای آن را نرم کرده است . خام را از خمرهٔ آهک بیرون آورده و هر کدام را روی تیر آویزان می کنند ، و با کارد ویژه ای آن را عورامکاری می کنند و کارد را با سنگ عورام مرتب نیز می کنند .
۳) متورم کردن .
پس از عورامکاری ، خام را به خمرهٔ دیگری برده و روی آن را آرد جو می پاشند . وقتی به اندازه کافی خام در خمره گذاشته شد آن را پر از آب می کنند ، و عمل تخمیر آغاز می گردد و سبب می شود که پوست ورم کرده ، و نسبت به مواد دباغی حساس شود و گوشتهای اضافی روی آن شل و آهکهایی که قبلاً روی آن پاشیده اند خنثی شود .
این فرایند ، که آرد جو کردن نامیده می شود ، در زمستان ۲۰ روز و در تابستان ۱۵ روز طول می کشد . پس از اینکه پوستها پخته شد آنها را از خمـره بیرون آورده و هـر کـدام را روی تیر عمودی به نام خار چوغ گذاشته و خـام را داس می کنند ، یعنی گوشتهای اضافی آن را می کنند ، این کار را با چاقوی دو دسته ای به نام داس انجام می دهند . سپس پوستها را با دیگر در خمرهٔ آردجو می گذارند تا باز پخته شود .
۴) نمک پاشیدن .
وقتی پس از سـه تا چهـار روز پختـن دوم هـم کامل شد ، پـوستـها را تـوی قدح می گذارند روی هرپوستی نمک می پاشند و سه تا چهار روز آنجا می ماند .
۵مازوکاری . وقتی پوست برای مازوکاری واقعی آماده شد ، آن را در گودالهای آجری که با چوب اندود شده و به نام گودچوب ( سیله ) شناخته می شود می گذارند روی هر پوست که درون گودال می گذارند گرد مازوی نرم و یا گرد پوست درخت اقاقیا می باشند .
گردکردن و کوبیدن مازو و پـوست اقاقیـا ، با دستاسی ( آرچی ) همانند آسیای دستی که در کوزه گران به کار می برند انجام می شود ؛ و یا اینکه ممکنست که گرد آن را از بازار بخرند . در بازار آسیای مخصوصی برای نرم کردن این گونه مواد وجود دارد . پوست چهار تا پنج روز در گودال مازو می ماند . هر روز آنها را پشت و رو می کنند و لگد می زنند .
۶) کاشیکاری .
پس از مازوکاری پوستها را در آفتاب خشک می کنند و روی تخته ای که در زیر آن چهارپایه ( کرسی ) قرار گرفته می گذارند . قسمت گوشتی آن را با سنگ پا پرداخت می کنند .
۷) رنگ ریختن .
برای رنکاری چرم ، رنگهایی مثل گِل ورز ، جوهر گلی و صابون سفید مناسب است و آن را بر رویهٔ پوست می ریزند .
۸) صیقلزنی .
بار دیگر پوست را روی تختهٔ پرداخت کاری گذاشته و صیقل ( مهره ) پرداخت را با فشار روی آن می کشند . در دباغی های بزرگتر کاشیکاری ، رنگ ریختن و صیقلزنی هر سه را چرمساز ( چرمگر ) انجام می دهد .